W centrum Złotoryi wznosi się gotycka świątynia, której historia sięga pierwszych lat XIII wieku. Kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny to nie tylko miejsce kultu, ale też punkt widokowy z panoramą na Karkonosze i Góry Kaczawskie, a także miejsce, gdzie można zobaczyć rekonstrukcję średniowiecznej biblioteki łańcuchowej. To jeden z najstarszych kościołów parafialnych na Śląsku, którego budowę rozpoczęto jeszcze przed nadaniem Złotoryi praw miejskich w 1211 roku.
- panoramiczny widok z wieży
- unikalna biblioteka łańcuchowa
- bogata historia sięgająca XIII wieku
- gotycka architektura z maswerkami
- wystawa o dziejach Złotoryi
Świątynia z czasów Henryka Brodatego
Mieszkańcy średniowiecznej osady górniczej zaczęli wznosić kościół najprawdopodobniej w pierwszym dziesięcioleciu XIII wieku. Budowę patronował książę Henryk Brodaty, ten sam, który w 1211 roku nadał Złotoryi prawa miejskie. Najstarsze części świątyni – prezbiterium i transept – powstały około 1210-1230 roku, co stawia ją w gronie zaledwie dwudziestu miejskich kościołów parafialnych na Śląsku o tak wczesnej metryce.
W 1270 roku patronat nad kościołem przejęli joannici, rycerski zakon szpitalników. To właśnie im świątynia zawdzięcza swój potężny kształt i dalszy rozwój architektoniczny. Joannici kontynuowali budowę w stylu gotyckim na przełomie XIII i XIV wieku, nadając kościołowi trójnawowy układ na planie krzyża. Prace nad nawą główną, rozpoczęte w połowie XIII wieku, zakończono dopiero na przełomie stuleci.
W Złotoryi po raz pierwszy w Polsce zastosowano maswerki – charakterystyczne gotyckie wypełnienia okien tworzące geometryczne wzory. To tutaj pojawiły się wcześniej niż w innych śląskich świątyniach.
Trzy portale i dwie wieże
Kościół zachował trzy różne portale, które dokumentują kolejne etapy budowy. Dwa romańskie portale pochodzą z początku XIII wieku i reprezentują najstarszą fazę budowy. Gotycki portal główny powstał na przełomie XIII i XIV wieku, choć został zrekonstruowany w XIX stuleciu. Każdy z nich to lekcja historii architektury w kamieniu.
Świątynia posiada dwie wieże o różnej wysokości i historii. Wschodnia wieża, wznosząca się na 63-67 metrów, została wzniesiona po 1482 roku przez mistrza budowlanego Georga Hehrückera. Dziś pełni funkcję wieży widokowej, z której rozciąga się panorama na Złotoryję, Pogórze Kaczawskie, Góry Kaczawskie i Karkonosze. To stąd codziennie rozlega się miejski hejnał. Wieża zachodnia została odbudowana w latach 1914-1917, a jej hełm wieńczy wiatrowskaz z herbami Niemiec i Austro-Węgier – pamiątka z czasów I wojny światowej.
Biblioteka łańcuchowa i sala Trozendorfa
Na przełomie XV i XVI wieku we wnętrzu wschodniej wieży założono bibliotekę łańcuchową – rzadki typ średniowiecznej biblioteki, w której księgi były przykuwane łańcuchami do pulpitów, by zapobiec kradzieży cennych woluminów. Dziś można tam zobaczyć rekonstrukcję pulpitu takiej biblioteki, co daje wyobrażenie o tym, jak wyglądała praca z książką pięćset lat temu.
Wewnątrz kościoła znajduje się także wystawa poświęcona dziejom świątyni oraz renesansowemu gimnazjum Valentina Trozendorfa. Ten wybitny pedagog XVI wieku prowadził w Złotoryi szkołę, która przyciągała uczniów z całej Europy. Choć pochowany został w Legnicy, w prezbiterium kościoła znajduje się jego symboliczny nagrobek. Obok świątyni stoi też pomnik Trozendorfa z 1995 roku. Zwiedzający mogą wejść do sali pod zegarem oraz sali Trozendorfa, gdzie poznają historię tego najwybitniejszego złotoryjanina.
Co jeszcze warto zobaczyć w środku
Wnętrze kościoła zachowało wiele cennych elementów z różnych epok. Barokowy ołtarz główny pochodzi z początku XVIII wieku. Zwraca uwagę renesansowa ambona oraz liczne epitafia – tablice nagrobne z XVI-XVIII wieku, które dokumentują dzieje lokalnych rodzin. Empory i ołtarze boczne pochodzą z XVII i XVIII stulecia.
Obecny wygląd fasady pochodzi z lat 1914-1917, kiedy przeprowadzono gruntowną przebudowę. Mimo licznych przekształceń kościół zachował swój gotycki charakter i pozostaje najbardziej okazałym zabytkiem Złotoryi.
W 1553 roku miasto nawiedziła straszliwa zaraza – z około 2500 mieszkańców dżumę przeżyło zaledwie siedem osób. Według legendy ci ocaleni śpiewali bożonarodzeniowe pieśni na złotoryjskim Rynku u stóp kościoła.
Dla kogo to miejsce
Kościół zainteresuje przede wszystkim miłośników architektury sakralnej i historii średniowiecza. Możliwość wejścia na wieżę widokową to atut dla każdego – widoki naprawdę rekompensują pokonanie schodów. Rodziny z dziećmi w wieku szkolnym znajdą tu konkretne przykłady tego, czego uczą się na lekcjach historii – od romańskiego budownictwa po barok.
Rekonstrukcja biblioteki łańcuchowej to ciekawostka, która pobudza wyobraźnię – nie każdy dzień można zobaczyć, jak wyglądała średniowieczna ochrona przed kradzieżą książek. Wystawa o gimnazjum Trozendorfa może być mniej atrakcyjna dla najmłodszych, ale osoby interesujące się historią edukacji znajdą tam sporo wartościowych informacji.
Informacje praktyczne
Kościół znajduje się przy ulicy Niepodległości 8 w centrum Złotoryi, w bezpośrednim sąsiedztwie Rynku. Do miasta można dojechać samochodem z Legnicy (około 20 km) lub Jeleniej Góry (około 35 km). Złotoryja ma także połączenie kolejowe i autobusowe z większymi miastami regionu.
Wieża widokowa jest dostępna dla zwiedzających w określonych godzinach, bezpłatnie. Niestety aktualne godziny otwarcia zmieniają się w zależności od sezonu, dlatego warto przed wizytą skontaktować się z parafią pod numerem telefonu +48 76 878 78 79 lub sprawdzić informacje na stronie sanktuarium-zlotoryja.pl. Msze święte odprawiane są w niedziele i święta o godzinach: 7:30, 9:30, 11:00, 12:30, 15:00 i 18:00, a w dni powszednie o 6:30 i 18:00.
Na zwiedzanie kościoła, wejście na wieżę i obejrzenie wystaw warto zarezerwować około godziny, może trochę więcej, jeśli chce się spokojnie wszystko obejrzeć i poczytać opisy. Latem, w weekendy, może być więcej zwiedzających, więc lepiej planować wizytę na godziny poranne lub popołudniowe poza szczytem sezonu.
Złotoryja to małe miasto, więc wizytę w kościele można połączyć ze spacerem po Rynku, obejrzeniem Baszty Kowalskiej czy odwiedzinami w muzeum złota – miasto przecież swą nazwę wzięło od złóż tego szlachetnego kruszcu. Dla osób zwiedzających Dolny Śląsk kościół stanowi ciekawy punkt na trasie między Legnicą a Jelenią Górą, zwłaszcza jeśli interesuje ich średniowieczna architektura sakralna.